Snel overzicht: de eerste 30 minuten

Een tandongeluk gebeurt zelden op een rustig moment. Een val van de fiets, een elleboog tijdens het sporten, een hard voorwerp tegen je mond - de schrik is vaak groot en goed nadenken lukt niet meer. Daarom hier de kernboodschap kort en krachtig:

1. Blijf rustig. Paniek verliest tijd.
2. Bel direct een spoedtandarts. Laat iemand anders bellen terwijl jij de tand verzorgt.
3. Is de tand uitgeslagen? Raak alleen de kroon aan, niet de wortel. Spoel af en zet terug of bewaar in melk.
4. Is de tand gebroken? Zoek het stukje op, bewaar het in melk of fysiologisch zout.
5. Bloeding stoppen: bijt op een schone gaas of washand.
6. Ga binnen 30 minuten naar de tandarts. Elke minuut telt voor de overleving van de wortel.

Voor het vinden van een dichtstbijzijnde 24-uurs tandarts, is onze pagina over spoedtandarts-hulp je startpunt. Bewaar het nummer bij voorkeur in je telefoon.

Uitgeslagen tand (avulsie): stap-voor-stap

Een uitgeslagen tand is een tandheelkundige noodzaak van de hoogste categorie. Hoe sneller de tand weer in de kaak zit, hoe groter de kans op blijvend herstel. De kans op succes daalt elke 10 minuten buiten de kaak.

Stap 1 - Pak de tand goed vast. Altijd bij de kroon, nooit aan de wortel. De wortel bevat levend weefsel dat je niet mag beschadigen.

Stap 2 - Beoordeel de tand. Is de tand heel? Zie je de hele wortel? Zijn er geen grote stukken af? Als de tand in twee stukken is, stop daar en ga naar de tandarts.

Stap 3 - Spoel alleen wanneer vuil. Als de tand op de grond is gevallen of vuil is, spoel dan onder lauw kraanwater of fysiologisch zout af. Niet schrobben, niet afvegen, niet desinfecteren.

Stap 4 - Probeer terug te plaatsen. Zet de tand in de juiste richting terug in de holte. Bijt voorzichtig op een schone doek of gaas om de tand vast te houden. Dit is de beste bewaarmethode.

Stap 5 - Lukt terugplaatsen niet? Bewaar de tand in:

• Koude volle melk (eerste keuze)
• Eigen speeksel (in de wang)
• Fysiologisch zout
• Speciaal tandbewaarmiddel (in EHBO-koffer)

Bewaar NIET in kraanwater, droge doek of vriezer - dit doodt de levende wortelcellen.

Stap 6 - Ga direct naar een spoedtandarts. Liefst binnen 30 minuten, uiterlijk binnen 60 minuten. Meld vooraf dat je met een uitgeslagen tand komt.

Gebroken of afgebroken tand

Een gebroken tand kan variëren van een klein hoekje tot een tand die in de lengte is gespleten. De urgentie hangt af van de ernst.

Kleine chip zonder pijn: geen acuut noodgeval. Spoel je mond, vermijd hard eten en maak binnen enkele dagen een afspraak. Een beetje tandvleesgevoeligheid is normaal.

Grotere breuk met zichtbare gele of roze kern: spoedgeval. De gele laag is dentine, de roze de pulpa - hierin lopen zenuwen en bloedvaten. Onbehandeld volgt infectie binnen 24-48 uur.

Wat te doen:

• Zoek het afgebroken stuk op en bewaar in melk - soms kan het teruggelijmd worden.
• Spoel je mond voorzichtig met lauw water.
• Bij bloeding: bijt op schoon gaas of een natte theezakje (looizuur stelpt bloed).
• Gebruik een koud kompres tegen zwelling aan de buitenkant.
• Pijn? Paracetamol, geen ibuprofen in grote hoeveelheden vlak voor behandeling.
• Vermijd extreme temperaturen in eten en drinken.
• Bel een tandarts binnen 24 uur voor beoordeling.

Afhankelijk van de breuk kan de tandarts opties overwegen als bonding, een kroon, een wortelkanaalbehandeling of in het ergste geval extractie. Voor een overzicht van esthetische hersteloptties lees ons artikel over esthetische tandheelkunde.

Losgeraakte of verplaatste tand

Een tand die nog in zijn holte zit, maar los aanvoelt of zichtbaar verplaatst is, noemen we een luxatie. Ook dit is urgent. De tand kan naar binnen, buiten, of zijdelings verplaatst zijn.

Wat doe je?

• Raak de tand zo min mogelijk aan - dus niet proberen recht te duwen.
• Bij grote verplaatsing: voorzichtig met vinger terug naar juiste positie duwen als je dat aandurft.
• Hou de tand stabiel door voorzichtig op een zachte doek te bijten.
• Vermijd bijten of kauwen met die tand.
• Ga binnen 1-2 uur naar een tandarts.

De tandarts zal de tand in de juiste positie fixeren, vaak met een spalk gedurende 1-4 weken. Er volgen vervolgcontroles om te kijken of de zenuw gezond blijft.

Juiste bewaarmedia voor de tand

De cellen op de wortel van een uitgeslagen tand blijven slechts korte tijd leven buiten de mond. Hoe je de tand bewaart maakt een enorm verschil voor de kans op herstel.

• In de kaakholte: idealiter, direct terugplaatsen.
• Koude volle melk: zeer goede bewaring tot 2-4 uur. Altijd voorhanden.
• Speeksel (wang): goede tijdelijke oplossing, maar niet bij bewusteloosheid of bij kleine kinderen (verstikkingsgevaar).
• Fysiologisch zout (NaCl 0,9%): uitstekend, vaak in EHBO-koffer.
• Speciale tandreddingspotjes: zoals Dentosave of Save-a-Tooth, tot 24 uur bewaring.
• NIET gebruiken: kraanwater (osmotisch schadelijk), droge doek, tissue, vriezer, mondwater.

Sportverenigingen, scholen en gezinnen met kinderen doen er verstandig aan een tandreddingspotje in de EHBO-koffer te bewaren.

Tandtrauma bij kinderen: let extra op

Kinderen lopen regelmatig tandtrauma op bij val, speelplezier of sport. Enkele belangrijke verschillen:

• Melktanden worden nooit teruggeplaatst: het zou de onderliggende blijvende tand kunnen beschadigen.
• Blijvende tanden bij kinderen wel terugplaatsen: zelfs als de wortel nog open is, kans op herstel is groot.
• Controle op schade aan de blijvende tand: zelfs als de melktand slechts losgeraakt is, kan de kiem van de blijvende tand geraakt zijn.
• Schedel- en hersenletsel uitsluiten: bij val met tandtrauma altijd alert zijn op bewustzijnsverlies, braken of hoofdpijn - dan direct 112 bellen.
• Tetanusvaccinatie checken: bij vuile wonden.
• Bijthelmen en gebitsbeschermers: investering voor sporters en fietsende kinderen.

Meld bij de tandarts altijd hoe het ongeluk is gebeurd: de aard van de klap bepaalt vaak welke schade de tandarts vermoedt.

Nazorg en herstel

Na de eerste behandeling is nazorg cruciaal. De tandarts volgt je traject gedurende maanden tot jaren. Wat kun je verwachten?

Eerste dagen na trauma:

• Zachte voeding (yoghurt, soep, pap) 1-2 weken
• Niet kauwen op getraumatiseerde zijde
• Chloorhexidine-spoeling 2x per dag 1 week
• Paracetamol tegen pijn
• Rustig poetsen met zachte borstel
• Eventueel antibiotica als tandarts voorschrijft

Lange termijn:

• Controleafspraken na 1, 3, 6 en 12 maanden
• Wortelkanaalbehandeling indien de zenuw sterft (zichtbaar op röntgen)
• Mogelijkheid van wortelresorptie - de wortel wordt langzaam afgebroken
• Verkleuring van de tand (meestal behandelbaar met intern bleken)
• Eventueel esthetisch herstel met bonding, facing of kroon

De kosten van herstel variëren fors. Soms wordt medische noodzakelijke spoedzorg vergoed uit de basisverzekering. Voor langer herstel en esthetische oplossingen is een aanvullende tandartsverzekering zeer waardevol. Lees ook meer over tandartskosten in Nederland.